// Nutrition management in greenhouse vegetables (1) | فروشگاه تی تاک 09199762163

مدیریت تغذیه در سبزی های گلخانه ای مدیریت تغذیه در سبزی های گلخانه ای (1) ● مقدمه گیاهان برای رشد و نمو خود به ۱۶ عنصر نیاز دارند که سه عنصر کربن، هیدروژن و اکسیژن از هوا و آب تأمین می شود و ۱۳ عنصر معدنی باقیمانده از منابع مختلفی مثل محیط کشت، آب و کود تأمین می شود. بیشترین مقدار عناصر غذائی توسط کشاورزان با افزودن کود تأمین می شود. هدف از مدیریت برنامه کودی بایستی تأمین عناصر به مقدار کافی باشد نه اینکه یک عنصر را کم و عنصر دیگر را زیاد فراهم کنیم (Hochmuth, ۲۰۰۱). ● اما در بحث تغذیه چه نکاتی را باید مدنظر قرار داد؟ ۱) نوع گیاه بر هیچ کس پوشیده نیست که گیاهان مختلف نیازهای غذائی متفاوتی دارند و علاوه بر آن میزان تحمل آنها به کمبود یا زیادی عناصر با هم فرق می کنند. مشخص شده است که حتی در مورد زمان مصرف کودها با هم تفاوت نشان می دهند. همچنین کشت های مختلف (بهاره یا پائیزه) مقدار عناصر مورد نیازشان با هم یکسان نیست. (Snyder ۱۹۹۵). در یک پژوهش مراحل رشدی گوجه فرنگی گلخانه ای را به سه مرحله تقسیم بندی کرده و میزان دو عنصر N و K مورد نیاز با توجه به مرحله تفاوت نشان می دهد، در حالی که میزان فسفر مورد نیاز در هر سه مرحله یکسان بود و در مرحله سوم میزان پتاسیم مورد نیاز بسیار بالا بود (Miles, ۲۰۰۰). ۲) عوامل محیطی یکی از مزیت های کشت گلخانه ای توان کشت کردن یک محصول یا چند محصول در طول یک سال است. بنابراین با توجه به اینکه در فوصل مختلف، دما، رطوبت و نور با هم متفاوت است و این امر روی میزان جذب عناصر تأثیر می گذارد، بنابراین برنامه ٔ کوددهی را باید به درستی تنظیم کنیم (Kinetand Peet, ۱۹۹۷). البته ناگفته نماند که می توان در گلخانه، دما، رطوبت و نور را در همه فصول سال تنظیم کرد، منتها با توجه به شرایط حاکم در ایران ممکن است نتوانیم به این امر مهم دست پیدا کنیم. مشخص شده است که در دمای کم محیط کشت، جذب فسفر و آهن کاهش می یابد و دمای بستر کشت نباید در طول رشد و نمو گیاهان از ۵/۱۵ درجه سانتی گراد برای دوره های طولانی کمتر شود. در مورد کلسیم مشخص شده است که جذب و حرکت کلسیم به تبخیر و تعرق وابسته است و شرایطی که تبخیر و تعرق را تحت الشعاع قرار می دهد، حرکت کلسیم را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. به طوری که بالا بودن طولانی مدت رطوبت محیط، می تواند منجر به عدم رسیدن کلسیم به نوک برگ ها و سوختگی در این ناحیه را باعث می شود (Hochmuth, ۲۰۰۱). در گوجه فرنگی نیز شرایط رطوبت کم همراه با دما و نور زیاد باعث تبخیر و تعرق بیشتر می شود که سبب حرکت کلسیم بیشتر به سمت برگ ها شده، در نتیجه کلسیم کمی به میوه ها می رسد و پوسیدگی گلگاه ("Blossom End Rot "BER) را باعث می شود. علاوه بر آن رطوبت شبانه بالا باعث افزایش جذب کلسیم و کاهش پوسیدگی گلگاه می شود (Adams and Ho, ۱۹۹۳). در مورد تزریق CO۲ برای تأمین کربن و افزایش فتوسنتز پرورش دهندگان بایستی تنها زمانی که سیستم تهویه خاموش است، این کار را انجام دهند. این کار فقط در زمستان مقدور است (Boodley, ۱۹۹۸). مشخص شده است که برای محصولات گلخانه ای فرم NO۳، فرم ارجح است منتها به نظر می رسد که در دماهای کم (کمتر از ۷/۱۲ درجه سانتی گراد) +NH۴ نسبت به NO۳ راحت تر جذب می شود و باید کودهی تأمین کننده نیتروژن در این مواقع حاوی +NH۴ بیشتری باشد (Prasad and Kumar, ۲۰۰۱). ۳) کیفیت آب آبیاری در سیستم کشت ان اف تی ("Nutrition film technique"NFT)، آب محیط پرورش گیاهان است و در دیگر سیستم های کشت هیدروبونیک، آب سهم زیادی از محیط رشد گیاه را دارد. بنابراین منطقی به نظر می ِسد که کیفیت محیط کشت یعنی آب شناخته شده باشد و این مشابه آزمون خاک برای فراهم آوری عناصر در مزرعه است. کیفیت آب یا مقدار مواد مخصوص (شن، سنگ آهک، مواد آلی و غیره)، میزان مواد حل شده (مواد شیمیائی تغذیه ای و غیرتغذیه ای) و PH آب تعیین می شود. علاوه بر آن بایستی به EC و TSS آب نیز توجه کرد. EC آب آبیاری بایستی کمتر از ۷۵% میلی موس بر سانتی متر و میزان جذب سدیم ("Sodium Absorption Rate"SAR) کمتر از ۵، PH در حد خنثی، غلظت بر کمتر از ۱ppm، کلر بین ۶/۰ ppm ۰/۱ و فلور حدود ۱ppm باشد. سختی آب بیشتر مربوط به کلسیم و منیزیم در آب است و تعیین مقدار این دو عنصر در آب به محاسبه میزان کلسیم و منیزیم مورد نیاز کمک خواهد کرد (Prasad and Kumar, ۲۰۰۱)، آب با EC بیش از ۵/۱ دسی زیمنس بر متر به عنوان یک آب با کیفیت ضعیف برای اغلب محصولات گلخانه ای به حساب می آید. نمک های خاصی که در آب با کیفیت کم وجود دارد می تواند در محیط رشد گیاه تجمع کنند و باعث کاهش رشد محصولات شود. غلظت بالای نمک های محلول، رشد را کاهش می دهد، زیرا یون هائی که EC را بالا می برند با عناصر غذائی برای جذب رقابت می کنند. همچنین در شرایط EC بالا، جذب آب توسط گیاه کاهش می یابد. کلسیم، منیزیم و بی کربنات زیاد در آب باعث رسوب کربنات کلسیم و منیزیم شده و نازل های سیستم آبیاری بسته خواهد شد. در صورت وجود آهن بیش از ۵/۰ ppm در آب نیز این مشکل پیش خواهد آمد (Hochmuth, ۲۰۰۱). PH محلول غذائی و آب نیز اهمیت خاصی دارد، زیرا حلالیت عناصر غذائی به شدت تابع PH است. اغلب عناصر در محدوده ۵/۶ ۵/۵ بهترین جذب را توسط گیاه دارند. PH بیش از ۷ در محیط منجر به کاهش حلالیت فسفر و عناصر کم مصرف (به جز مولیبدن) می شود. PH خیلی اسیدی می تواند منجر به سمیت عناصر کم مصرف مخصوصاً در محیط های خاکی که منگنز و آلومینیوم دارند، شود. PH محیط با جذب عناصر پرمصرف خاص در طول زمان می تواند تغییر کند. برای مثال جذب نیترات می تواند منجر به افزایش PH محیط کشت شود. علت این است که گیاهان سعی دارند تا تعادل بار الکتریکی را در دو سمت غشاء حفظ کنند، بنابراین یون هیدروکسیل را به دنبال جذب نیترات، از خود به محیط ترشح می کنند. جذب یون پتاسیم دارای اثر متقابلی است و در نتیجه آن یون +H از گیاه خارج و PH را اسیدی می کند. این تغییرات سریع در محیط های کشت هیدرویونیک به دلیل عدم ظرفیت بافری در آنها زیاد رخ می دهد. بنابراین محلول های غذائی هر چند وقت بایستی عوض شوند و برحسب نیاز مقداری اسید یا باز به محلول اضافه تا PH را متعادل کنند. میزان یون بی کربنات در اکثر آنها بالا است و این باعث افزایش PH، رسوب کربنات کلسیم و منیزیم می شود. به همین دلیل در اینگونه آب ها توصیه می شود که با افزودن مقداری اسید مثل اسید فسفریک، اسید نیتریک و اسید سولفوریک، PH آن را به ۶ ۶/۵ برسانیم. البته اسید سولفوریک ارزانتر است. ولی دو اسید دیگر منبع عناصر فسفر و نیتروژن است و از این نظر اهمیت دارد. برخی کشاورزان برای باز شدن گرفتگی های سیستم آبیاری از اسید استفاده می کنند که در این موقع PH را به ۵/۴ می رسانند. این کار حتماً بایستی زمانی صورت گیرد که گیاهی در حال رشد داخل گلخانه نباشد (Snyder, ۱۹۹۵). ۴) وضعیت شیمیائی خاک امروزه در اکثر گلخانه های تجاری سیستم های کشت بدون خاک استفاده می کنند، منتها این پیشرفت در ایران زیاد قابل توجه نیست و در برخی مناطق مثل جیرفت مبادرت به کشت در خاک می کنند (مشاهدات شخصی). در اینگونه موارد علاوه بر مبحث کیفیت آب، بحث شرایط خاک پیش می آید چون ایران کشوری متنوع است و خاک های آن در برخی مناطق مثل جنوب شور و میزان برخی عناصر در آنها بالا و در برخی مناطق مثل شمال PH اسیدی نیز دیده می شود. در برخی خاک ها مقدار یک عنصر عامل محدودکننده است زیرا به دلیل بالا بودن مقدار آن عنصر، تعادل عناصر به هم خورده و از جذب برخی عناصر جلوگیری می شود و در برخی موارد مستقیماً ضررهائی را به گیاهان وارد می کنند مثل مسمومیت های آلومینیومی و منگنزی در خاک های اسیدی، بنابراین در کشت های خاکی علاوه بر آب، خاک نیز باید تجزیه شوند و برحسب تجزیه این دو برنامه ریزی شوند. مثلاً در صورتی که خاک PH اسیدی دارد بایستی از گیاهان مقاوم یا متحمل به آلومینیوم و منگنز استفاده شود و یا از گیاهانی که برای آنها آلومینیوم مفید است (هورتنسیا ـ Hydrangea spp) استفاده کنند یا به هر نحوی PH خاک را متعادل کنند. ۵) توجه به عناصر غذائی کم مصرف با پیدایش کولتیوارهای پرتوقع و استفاده مکرر از خاک، نیاز به عناصری که قبلاً مطرح نبود، بالا می رود. امروزه اکثر پرورش دهندگان برنامه کودی خود را بر مبنای عناصر پرمصرف (مثل نیتروژن، فسفر و پتاسیم) و کم مصرف خاص برنامه ریزی می کنند، در حالی که از عناصری مثل سلیسیوم باعث استحکام بافت ها شده و از بروز برخی بیماری ها جلوگیری می کنند. ۶) تأثیر عناصر غذائی در بیماری های فیزیولوژیک بسیاری از محصولات تویلد شده به دلایلی قابل عرضه به بازار نیستند. ناهنجاری های فیزیولوژیک یکی از دلایلی است که باعث تولید محصول غیرقابل فروش می شود. عوامل مختلفی نظیر عدم شرایط مناسب رطوبتی، نور، تغذیه و ژنتیکی سبب ناهنجاری های فیزیولوژیک می شوند. در کشور ما اکثر خاک ها از نظر کلسیم غنی است (ملکوتی و همائی، ۱۳۸۲)، اما جذب و حرکت کلسیم به کندی صورت گرفته و ناهنجاری هائی مثل پوسیدگی گلگاه در گوجه فرنگی (Kinet and Peet, ۱۹۹۷)و فلفل (Bosland and Votava, ۲۰۰۰) و ترک خوردگی کوتیکولی (Dorais et.al, ۲۰۰۴ ـ Cuticul Cracking) را به وجود می آورد. کلمات کلیدی : ---------------------- سبزی های گلخانه ای - مدیریت تغذیه در سبزی های گلخانه ای - گوجه فرنگی گلخانه ای- مزیت های کشت گلخانه ای- محصولات گلخانه ای- ---------------------- تلفن تماس : 09199762163 - 09120578916

مدیریت تغذیه در سبزی های گلخانه ای (۱)

● مقدمه

گیاهان برای رشد و نمو خود به ۱۶ عنصر نیاز دارند که سه عنصر کربن، هیدروژن و اکسیژن از هوا و آب تأمین می شود و ۱۳ عنصر معدنی باقیمانده از منابع مختلفی مثل محیط کشت، آب و کود تأمین می شود. بیشترین مقدار عناصر غذائی توسط کشاورزان با افزودن کود تأمین می شود. هدف از مدیریت برنامه کودی بایستی تأمین عناصر به مقدار کافی باشد نه اینکه یک عنصر را کم و عنصر دیگر را زیاد فراهم کنیم (Hochmuth, ۲۰۰۱).

● اما در بحث تغذیه چه نکاتی را باید مدنظر قرار داد؟

۱) نوع گیاه

بر هیچ کس پوشیده نیست که گیاهان مختلف نیازهای غذائی متفاوتی دارند و علاوه بر آن میزان تحمل آنها به کمبود یا زیادی عناصر با هم فرق می کنند. مشخص شده است که حتی در مورد زمان مصرف کودها با هم تفاوت نشان می دهند. همچنین کشت های مختلف (بهاره یا پائیزه) مقدار عناصر مورد نیازشان با هم یکسان نیست. (Snyder ۱۹۹۵).

در یک پژوهش مراحل رشدی گوجه فرنگی گلخانه ای را به سه مرحله تقسیم بندی کرده و میزان دو عنصر N و K مورد نیاز با توجه به مرحله تفاوت نشان می دهد، در حالی که میزان فسفر مورد نیاز در هر سه مرحله یکسان بود و در مرحله سوم میزان پتاسیم مورد نیاز بسیار بالا بود (Miles, ۲۰۰۰).

۲) عوامل محیطی

یکی از مزیت های کشت گلخانه ای توان کشت کردن یک محصول یا چند محصول در طول یک سال است. بنابراین با توجه به اینکه در فوصل مختلف، دما، رطوبت و نور با هم متفاوت است و این امر روی میزان جذب عناصر تأثیر می گذارد، بنابراین برنامه ٔ کوددهی را باید به درستی تنظیم کنیم (Kinetand Peet, ۱۹۹۷).

البته ناگفته نماند که می توان در گلخانه، دما، رطوبت و نور را در همه فصول سال تنظیم کرد، منتها با توجه به شرایط حاکم در ایران ممکن است نتوانیم به این امر مهم دست پیدا کنیم. مشخص شده است که در دمای کم محیط کشت، جذب فسفر و آهن کاهش می یابد و دمای بستر کشت نباید در طول رشد و نمو گیاهان از ۵/۱۵ درجه سانتی گراد برای دوره های طولانی کمتر شود. در مورد کلسیم مشخص شده است که جذب و حرکت کلسیم به تبخیر و تعرق وابسته است و شرایطی که تبخیر و تعرق را تحت الشعاع قرار می دهد، حرکت کلسیم را نیز تحت تأثیر قرار می دهد.

به طوری که بالا بودن طولانی مدت رطوبت محیط، می تواند منجر به عدم رسیدن کلسیم به نوک برگ ها و سوختگی در این ناحیه را باعث می شود (Hochmuth, ۲۰۰۱). در گوجه فرنگی نیز شرایط رطوبت کم همراه با دما و نور زیاد باعث تبخیر و تعرق بیشتر می شود که سبب حرکت کلسیم بیشتر به سمت برگ ها شده، در نتیجه کلسیم کمی به میوه ها می رسد و پوسیدگی گلگاه (“Blossom End Rot “BER) را باعث می شود. علاوه بر آن رطوبت شبانه بالا باعث افزایش جذب کلسیم و کاهش پوسیدگی گلگاه می شود (Adams and Ho, ۱۹۹۳). در مورد تزریق CO۲ برای تأمین کربن و افزایش فتوسنتز پرورش دهندگان بایستی تنها زمانی که سیستم تهویه خاموش است، این کار را انجام دهند.

این کار فقط در زمستان مقدور است (Boodley, ۱۹۹۸). مشخص شده است که برای محصولات گلخانه ای فرم NO۳، فرم ارجح است منتها به نظر می رسد که در دماهای کم (کمتر از ۷/۱۲ درجه سانتی گراد) +NH۴ نسبت به NO۳ راحت تر جذب می شود و باید کودهی تأمین کننده نیتروژن در این مواقع حاوی +NH۴ بیشتری باشد (Prasad and Kumar, ۲۰۰۱).

۳) کیفیت آب آبیاری

در سیستم کشت ان اف تی (“Nutrition film technique”NFT)، آب محیط پرورش گیاهان است و در دیگر سیستم های کشت هیدروبونیک، آب سهم زیادی از محیط رشد گیاه را دارد. بنابراین منطقی به نظر می ِسد که کیفیت محیط کشت یعنی آب شناخته شده باشد و این مشابه آزمون خاک برای فراهم آوری عناصر در مزرعه است.

کیفیت آب یا مقدار مواد مخصوص (شن، سنگ آهک، مواد آلی و غیره)، میزان مواد حل شده (مواد شیمیائی تغذیه ای و غیرتغذیه ای) و PH آب تعیین می شود. علاوه بر آن بایستی به EC و TSS آب نیز توجه کرد. EC آب آبیاری بایستی کمتر از ۷۵% میلی موس بر سانتی متر و میزان جذب سدیم (“Sodium Absorption Rate”SAR) کمتر از ۵، PH در حد خنثی، غلظت بر کمتر از ۱ppm، کلر بین ۶/۰ ppm ۰/۱ و فلور حدود ۱ppm باشد. سختی آب بیشتر مربوط به کلسیم و منیزیم در آب است و تعیین مقدار این دو عنصر در آب به محاسبه میزان کلسیم و منیزیم مورد نیاز کمک خواهد کرد (Prasad and Kumar, ۲۰۰۱)، آب با EC بیش از ۵/۱ دسی زیمنس بر متر به عنوان یک آب با کیفیت ضعیف برای اغلب محصولات گلخانه ای به حساب می آید. نمک های خاصی که در آب با کیفیت کم وجود دارد می تواند در محیط رشد گیاه تجمع کنند و باعث کاهش رشد محصولات شود.

غلظت بالای نمک های محلول، رشد را کاهش می دهد، زیرا یون هائی که EC را بالا می برند با عناصر غذائی برای جذب رقابت می کنند. همچنین در شرایط EC بالا، جذب آب توسط گیاه کاهش می یابد. کلسیم، منیزیم و بی کربنات زیاد در آب باعث رسوب کربنات کلسیم و منیزیم شده و نازل های سیستم آبیاری بسته خواهد شد. در صورت وجود آهن بیش از ۵/۰ ppm در آب نیز این مشکل پیش خواهد آمد (Hochmuth, ۲۰۰۱).

PH محلول غذائی و آب نیز اهمیت خاصی دارد، زیرا حلالیت عناصر غذائی به شدت تابع PH است. اغلب عناصر در محدوده ۵/۶ ۵/۵ بهترین جذب را توسط گیاه دارند. PH بیش از ۷ در محیط منجر به کاهش حلالیت فسفر و عناصر کم مصرف (به جز مولیبدن) می شود. PH خیلی اسیدی می تواند منجر به سمیت عناصر کم مصرف مخصوصاً در محیط های خاکی که منگنز و آلومینیوم دارند، شود. PH محیط با جذب عناصر پرمصرف خاص در طول زمان می تواند تغییر کند. برای مثال جذب نیترات می تواند منجر به افزایش PH محیط کشت شود.

علت این است که گیاهان سعی دارند تا تعادل بار الکتریکی را در دو سمت غشاء حفظ کنند، بنابراین یون هیدروکسیل را به دنبال جذب نیترات، از خود به محیط ترشح می کنند. جذب یون پتاسیم دارای اثر متقابلی است و در نتیجه آن یون +H از گیاه خارج و PH را اسیدی می کند. این تغییرات سریع در محیط های کشت هیدرویونیک به دلیل عدم ظرفیت بافری در آنها زیاد رخ می دهد. بنابراین محلول های غذائی هر چند وقت بایستی عوض شوند و برحسب نیاز مقداری اسید یا باز به محلول اضافه تا PH را متعادل کنند. میزان یون بی کربنات در اکثر آنها بالا است و این باعث افزایش PH، رسوب کربنات کلسیم و منیزیم می شود. به همین دلیل در اینگونه آب ها توصیه می شود که با افزودن مقداری اسید مثل اسید فسفریک، اسید نیتریک و اسید سولفوریک، PH آن را به ۶ ۶/۵ برسانیم. البته اسید سولفوریک ارزانتر است.

ولی دو اسید دیگر منبع عناصر فسفر و نیتروژن است و از این نظر اهمیت دارد. برخی کشاورزان برای باز شدن گرفتگی های سیستم آبیاری از اسید استفاده می کنند که در این موقع PH را به ۵/۴ می رسانند. این کار حتماً بایستی زمانی صورت گیرد که گیاهی در حال رشد داخل گلخانه نباشد (Snyder, ۱۹۹۵).

۴) وضعیت شیمیائی خاک

امروزه در اکثر گلخانه های تجاری سیستم های کشت بدون خاک استفاده می کنند، منتها این پیشرفت در ایران زیاد قابل توجه نیست و در برخی مناطق مثل جیرفت مبادرت به کشت در خاک می کنند (مشاهدات شخصی). در اینگونه موارد علاوه بر مبحث کیفیت آب، بحث شرایط خاک پیش می آید چون ایران کشوری متنوع است و خاک های آن در برخی مناطق مثل جنوب شور و میزان برخی عناصر در آنها بالا و در برخی مناطق مثل شمال PH اسیدی نیز دیده می شود. در برخی خاک ها مقدار یک عنصر عامل محدودکننده است زیرا به دلیل بالا بودن مقدار آن عنصر، تعادل عناصر به هم خورده و از جذب برخی عناصر جلوگیری می شود و در برخی موارد مستقیماً ضررهائی را به گیاهان وارد می کنند مثل مسمومیت های آلومینیومی و منگنزی در خاک های اسیدی، بنابراین در کشت های خاکی علاوه بر آب، خاک نیز باید تجزیه شوند و برحسب تجزیه این دو برنامه ریزی شوند. مثلاً در صورتی که خاک PH اسیدی دارد بایستی از گیاهان مقاوم یا متحمل به آلومینیوم و منگنز استفاده شود و یا از گیاهانی که برای آنها آلومینیوم مفید است (هورتنسیا ـ Hydrangea spp) استفاده کنند یا به هر نحوی PH خاک را متعادل کنند.

۵) توجه به عناصر غذائی کم مصرف

با پیدایش کولتیوارهای پرتوقع و استفاده مکرر از خاک، نیاز به عناصری که قبلاً مطرح نبود، بالا می رود. امروزه اکثر پرورش دهندگان برنامه کودی خود را بر مبنای عناصر پرمصرف (مثل نیتروژن، فسفر و پتاسیم) و کم مصرف خاص برنامه ریزی می کنند، در حالی که از عناصری مثل سلیسیوم باعث استحکام بافت ها شده و از بروز برخی بیماری ها جلوگیری می کنند.

۶) تأثیر عناصر غذائی در بیماری های فیزیولوژیک

بسیاری از محصولات تویلد شده به دلایلی قابل عرضه به بازار نیستند. ناهنجاری های فیزیولوژیک یکی از دلایلی است که باعث تولید محصول غیرقابل فروش می شود. عوامل مختلفی نظیر عدم شرایط مناسب رطوبتی، نور، تغذیه و ژنتیکی سبب ناهنجاری های فیزیولوژیک می شوند. در کشور ما اکثر خاک ها از نظر کلسیم غنی است (ملکوتی و همائی، ۱۳۸۲)، اما جذب و حرکت کلسیم به کندی صورت گرفته و ناهنجاری هائی مثل پوسیدگی گلگاه در گوجه فرنگی (Kinet and Peet, ۱۹۹۷)و فلفل (Bosland and Votava, ۲۰۰۰) و ترک خوردگی کوتیکولی (Dorais et.al, ۲۰۰۴ ـ Cuticul Cracking) را به وجود می آورد.

کلمات کلیدی :
———————-
سبزی های گلخانه ای – مدیریت تغذیه در سبزی های گلخانه ای – گوجه فرنگی گلخانه ای- مزیت های کشت گلخانه ای- محصولات گلخانه ای-
———————-

تلفن تماس : ۰۹۱۹۹۷۶۲۱۶۳ – ۰۹۱۲۰۵۷۸۹۱۶

Site url: Not Available
Designer: Not Available
Country: Not Available
Twitter: Not Available
Category:

Most talked about

  • www.ttakco.com
  • www.ttakco.com
  • www.ttakco.com
  • www.ttakco.com
  • www.ttakco.com
  • www.ttakco.com

Sponsors

  • Cheap reliable web hosting from WebHostingHub.com.
  • Domain name search and availability check by PCNames.com.
  • Website and logo design contests at DesignContest.com.
  • Reviews of the best cheap web hosting providers at WebHostingRating.com.